قصر فرهاد
صفحات وبلاگ
کلمات کلیدی مطالب
نویسنده: فیض اله پیری - ۱۳۸٤/۳/۱٧

بهالگري،‌ عبدالله. "نمدمالي در قصرشيرين و شاه‌آبادغرب". دوره2، ش16 (بهمن42): 25-28، طرح.

 

 

خلاصه:نحوة پشم زني و آماده كردن پشم براي نمدمالي، معرفي افزارهاي پشم زني محلي و ابزاركار نمدمالي، شرحي برچگونگي نمدمالي و واژه‌هاي محلي كه درنمد مالي بكار مي‌رود.

 

با هم ميهنان خود آشنا شويم

نمد‌مالي در قصر شيرين و شاه آباد غرب

عبدالله بهالگردي  زير نظر دكتر صادق كيا استاد دانشگاه تهران و مشاور عالي هنرهاي زيباي كشور و رئيس اداره كل موزه‌ها و فرهنگ عامه

 

در تابستان امسال اداره كل موزه‌ها و فرهنگ عامه هنرهاي زيباي كشور بر طبق برنامه ده ساله خود، نگارنده را با سه تن ديگر از كارمندان اداره فرهنگ عامه، براي بررسي در تمام شئون زندگي مادي و معنوي مردم شاه آباد غرب، قصر شيرين، كرند، سر‌پل ذهاب و آبادي‌ها و ايلهاي پيرامون آنها به آن نواحي گسيل داشت. و ما توانستيم مواد فراواني گردآوري كنيم. اميد است اين يادداشتها در سلسله انتشارات اداره فرهنگ عامه چاپ شود و در دسترس آن قرار گيرد.

قصر شيرين و شاه آباد غرب هر دو از شهرهاي استان پنجم «كرمانشاهان» و نزديك به يكديگر هستند. در سرشماري همگاني سال 1335 خورشيدي جمعيت اين دو شهر 28247 تن (23901 تن در قصر شيرين و 4346 تن در شاه آباد غرب) بود.

مردم اين دو شهر هنرهاي بومي خود را كه نمد مالي ـ گليم بافي و موج بافي(1) است تاكنون حفظ كرده اند و در روستاها و ايلهاي پيرامون آنها هور(2) ـ رشك (3) و سياه چادر (4) نيز بافته مي‌شود ـ مادر زير تنها درباره نمد مالي سخن مي گوييم.

 

پشم زني و آماده كردن پشم براي نمد مالي

براي درست كردن يك نمد دو تن همكاري مي‌كنند يكي پشم زن و ديگري نمد مال.

افزارهاي كار پشم زني

1ـ چو كمان: كمان پشم زني كه مانند كمانهاي پنبه زني تهران است .(شكل1)

2ـ چَكْ: مُشْتَه. افزاري است چوبي مانند مُشْتَه پنبه زني تهران.(شكل2)

3ـ ژيرْبالْ: پارچه اي است گرد و وسط آن به صورت يك دايره باز است و از چند پارچه پيچيده شده به هم درست شده براي آنكه پارچه هاي ژِيرْبالْ باز نشود و روي آن نخ مي بندند. ژِيرْبالْ را هنگام زدن مشته به زه كمان بر زانوي چپ مي‌گذارند و آرنج دست را بر آن قرار مي دهند تا كار آسانتر شود.(شكل3)

پشم زن نخست پشمي را كه براي درست كردن نمد لازم دارد در برابر خود مي گذارد، (مقدار يك من پشم براي درست كردن هر نمد لازم است) آنگاه ژيربال را روي زانوي چپ خويش قرار مي دهد و با دست چپ ميان كمان را كه پارچه‌اي بر آن پيچيده شده (نگاه كنيد بشكل 1)مي‌گيرد و با مشته‌اي كه در دست دارد بر زه كمان مي زند تا پشم از هم باز و آماده كار شود. براي اينكه پشم نرمتر گردد اين عمل را دو بار تكرار مي‌كند يعني پس از آنكه يك بار تمام پشمها زده شد دوباره آنها را ميزند.

ابزارهاي كار نمد مالي

1 – قالِبْ: قالب . يك تخته گوني است باندازه 9 تا 12 متر مربع (3×3 يا 4×4)كه پشمهاي زده شده را روي آن پهن مي‌كنند.(شكل8)

2 ـ شَنْ: شن افزاري است چوبي مانند شَنْ (افزاري كه با آن گندم را باد مي‌دهند) با دسته‌اي كوتاه كه پشمهاي زده شده را با آن بر روي قالب جابجا مي‌كنند تا در همه جا يكسان و يك اندازه شود.(شكل 6 )

3 ـ گوُچانْ: چوبي است به صورت عصا كه با آن بر روي نمد ماليده شده مي‌زنند تا از هم بازتر و گسترده‌تر گردد.(شكل 4 )  

4 ـ چُو اُتو: اتوي چوبي . افزاري است چوبي به درازاي يك متر كه دو سر آن را مي‌گيرند و بر روي نمد ماليده شده مي‌كشند تا هموارتر شود.(شكل 5 )

شكل10

شكل9

5 ـ اُپاشْ : آبپاش . يك آبپاش كوچك فلزي را براي پاشيدن آب بر پشم بكار مي‌برند.

6 ـ قيچي : قيچي . براي بريدن پيش آمدگي‌هاي بي‌جا و زشت نمد و آرايش آن بكار مي‌رود.(شكل 7 )

7 ـ تناب : طناب . چگونگي بكار بردن آن در زير ياد شده است.

چگونگي نمد مالي

پس از اين كه پشم زن با افزارهايي كه در بالا ياد كرديم پشم را زد و نرم و آماده كرد نمد مال كار خود را آغاز مي‌كند.

او نخست پشم زده را روي قالب مي‌ريزد و با در نظر گرفتن اندازه نمدي كه بايد درست شود با شن پشم را جابجا و يكنواخت مي‌كند سپس با آبپاش اندكي آب بر پشم مي ريزد و آنگاه قالب را با پشمي كه روي آن گسترده شده لوله مي‌كند و دو سه دقيقه بر آن لگد مي‌كوبد سپس دوباره آن را باز مي‌كند و از پشمي كه رنگ سياه طبيعي دارد يا به رنگهاي ديگر رنگ شده است از روي نقشه اي كه در نظر گرفته شده بر روي آن مي‌گذارد و سپس دوباره قالب را با پشم مي‌پيچد و لوله مي‌كند و قالب لوله شده را با طناب سفت مي‌بندد و خود با يكي دو تن ديگر بر روي آن به اندازه دو سه ساعت مي‌پرد و اين لوله را زير لگدهاي سخت خود مي‌كوبد تا پشمها خوب در هم شود. سپس لوله را باز مي‌كند و به پشم كه اكنون به صورت يك نمد نقش دار درآمده است با گوچان چند ضربه مي‌زند تا بازتر و گسترده‌تر شود و پس از آن با دو دست خود چند بار چواتو را بر روي آن مي‌‌كشد تا هموار شود و با قيچي پيش آمدگي‌هاي نابجا و زشت آن را مي‌برد. پس از اينكه كار درست كردن نمد به پايان رسيد آن را با آب مي‌شويد و در آفتاب آويزان مي كند تا خشك شود.

روستاها و ايلهاي پيرامون قصر شيرين و شاه آباد غرب اتاقها و چادرهاي خود را با نمد فرش مي‌كنند.

دستمزدي كه براي يك تخته نمد به پشم زن و نمد مال داده مي‌شود بستگي به مقدار پشمي دارد كه براي درست كردن آن بكار برده مي‌شود. براي هر يك من پشم يكصدو بيست ريال مزد مي‌دهند. چند واژه محلي كه در نمد مالي به كار مي‌رود:

1ـ وابَرْكُنْ: پشم زن.

2 ـ وابَري: پشم زده شده (گذشته از وابري گاهي به پشم زده شده خيت هم ميگويند).

3 ـ خالْ گُزاري: خال گزاري. چيدن پشم هاي سياه يا رنگي بر روي پشم متن نمد براي نقش و نگار كردن آن.

4 ـ لَقَدْ: لگد.

شكلهاي9-10-11-12 نمونه‌هايي از نقشهاي نمدهاي قصر شيرين و شاه آباد غرب است. نمد در بخشي كه نگارنده بررسي كرد سفارشي ساخته مي‌شود به اين معني كه هر كس نمدي بخواهد پشم را به پشم زن و نمد مال مي‌دهد و دستمزدي نيز به شرحي كه در بالا گذشت به آنها مي‌پردازد. و اگر گاهي نمد مالي يك نمد آماده داشته باشد آن را به بهاي پانصد ريال به فروش مي رساند.

شكل 12

شكل 11

پي نوشت:

1 ـ موج: بافته اي است همانند چادر شب كه تار و پود آن از پشم است و رختخواب را در آن مي گذارند.

2 ـ هور: جوالي كه از مو بافته مي شود.

3 ـ رشك: چيزي است مانند تور با سوراخهاي بسيار درست كه از مو بافته مي شود و براي بردن كاه از جايي به جاي ديگر به كار مي آيد.

4 ـ سياه چادر: پارچه اي است به درازاي 15 الي 20 متر و به پهناي 5/1 تا 2 متر كه از مو بافته مي‌شود و ايلهاي چادرنشين ديواره چادرهاي خود را با آن مي‌پوشانند.

)

فیض اله پیری
ایمیل: feizollahpiri@gmail.com فیس بوک: facebook.com/feizollahpiri
نویسندگان وبلاگ:
مطالب اخیر:
دوستان من:
کدهای اضافی کاربر :