به سوی فرهنگستان زبان و ادب کردی


فیض الله پیری: زبان، هویت است و حیات هویت، وابسته به زبان. هرقومی که زبانش جان داد، خود نیز به جان آفرین پیوست. این تجربه تاریخ است. آنان که در تلاطم موج ها مانده اند، بواسطه زنده بودن زبان است. گفته می شود شش تا هفت هزار زبان در جهان وجود دارد و تاکنون بیش از ده هزار زبان از بین رفته است. کشورهایی چون هندوستان، برزیل، مکزیک،استرالیا، اندونزی، نیجریه پپوا و گینه نو حدود 50 درصد زبان ها را در خود جای داده اند و بر اساس نظر برخی کارشناسان، درآینده این کشورها حدود سه هزار زبان را در خود هضم می کنند.

زبان کردی در حوزه جغرافیای تمدنی ایران با گویشوران متنوع و پراکنده در ایران و مرزهای خارج از آن، از جمله زبانهایی است که اهل درد نسبت به آن نگرانی و دغدغه دارند. بواسطه جغرافیای صعب العبور این زبان، گویش ها و لهجه های متنوعی در درون این زبان نهفته است. چنانکه گویش مردمان روستاهای دوسوی یک کوه برغم قرابت جغرافیایی، با هم متفاوت اند. این تفاوت ها در عصر ارتباطات نمایان شده است و همین تنوع و تسهیل ابزارارتباطی، این تفاوت ها را در معرض خطر قرار داده است. این تفاوت زیبایی آفرین است به شرط آن که یکی توسط دیگری بلعیده نشود. اما واقعیت آن است که در اثر مرور زمان اگر نگوییم لهجه و گویش، بلکه دست کم بسیاری از وازگان کردی از بین رفته اند. دردا و دریغا که که ما نیز نسبت به این  حقیقت تلخ امحای فرهنگی بی تفاوت بوده ایم.

زبان کردی برای حفظ هویت زبانی جغرافیای زبان های مجاور خود می تواند یک پشتیبان باشد. مرحوم ابراهیم یونسی نویسنده و مترجم فقید بانه ای معتقد بود که زبان کردی می تواند حامی زبان فارسی برای حفظ برخی واژگان باشد. او حتی یک بار به نگارنده این سطور گفت که اگر روزی زبان فارسی برای حفظ و نجات خود باید از زبان کردی استفاده کند.

 دغدغه های مشابه ضرورت توجه به زبان های ایرانی غیر فارسی در کنار نگرانی های غیر علمی یکسان سازی زبان همواره از اوایل انقلاب تا کنون وجود داشته که قانون اساسی اولی را بر دومی ترجیح داد و در قالب اصل 15 قانون اساسی، نیم نگاهی به آزادی تدریس زبان اقوام در مدارس و کاربرد آن در مطبوعات داشته است. این اصل اگرچه در شکل اولیه خود تنها در مطبوعات و بعضا کلاسهای غیر رسمی تولد یافت، اما بعد از 36 سال و بعد از گذر از پستی و بلندی های متعدد توانست در هیبت رشته دانشگاهی عرض اندام کند. در آن زمان در قالب گزارشی با عنوان" اجرای اصل 15 قانون اساسی در دانشگاه کردستان" تاریخچه و دیدگاههای مخالفان و موافقان را آورده ام. مخالفت غیر علمی تا مرزهای سیاسی و ایدئولوژیک نیز کشیده شد و از جمله سلیم نیساری عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسی در مخالفت با تدریس زبان کردی در مراکز رسمی آموزشی تا آنجا پیش رفت که «تحصیل به زبان اقوام» را «موضوع بسیار خطرناک » خواند. فتح‌الله مجتبایی دیگر همکار وی نیز، آموزش زبان مادری را «امری وارداتی» دانست و گفت: «شک ندارم این موضوع از خارج به ایران آمده است و از آن بوی توطئه می‌آید!».

 با این حال حاکمیت با نگرشی عقلانی، به این دیدگاه های غیرعلمی وقعی ننهاد و تدریس زبان کردی به صورت رسمی در قالب رشته دانشگاهی در دانشگاه کردستان آغاز کرد و بعدها مرکز کردستان شناسی این دانشگاه نیز به پژوهشکده ارتقا یافت. در دل همین پژوهشکده کارهای بزرگی انجام شد که شاخص ترین آنها، بی گمان فرهنگ واژگان کردی دانشگاه کردستان است که جدیدترین نسخه آن دو هفته پیش رونمایی شد. رونمایی از این فرهنگ چنانکه اهل نظر گفتند و شنیدیم و نوشتیم، به حقیقت عیدی ادبی برای کردها و زبان کردی است.

فعالیتهای گروه زبان و ادبیات کردی و پژوهشکده کردستان شناسی دانشگاه کردستان درهمین ابتدای امر شهرتی جهانی یافته و بر همین اساس و به درستی، دست اندرکاران آن امیدوار اند که دانشگاه کردستان به عنوان مرجع و دانشگاه مادر زبان و ادبیات کردی در جهان شود. از همین منظر فرهنگ واژگان کردی نیز می تواند در سیر تکامل خود به مرجع جهانی زبان و ادبیات کردی تبدیل شود، چنانکه امروز آکفسورد مرجع رسمی و مطمئن برای واژگان زبان انگلیسی به شمار می آید.

بر همین مبنا باید " فرهنگ دانشگاه کردستان" به مثابه نهاد مدنی و فرهنگی دیده شود و مردم با مشارکت معنوی و مادی و دولت با حمایت حاکمیتی خود، بنیه های سازمانی و علمی آن را تقویت کنند. در پس این دستاوردها و آرمان ها، نوبت آن است که از طرح فرهنگستان زبان و ادب کردی سخن گفت تا این مرجعیت فرهنگی و علمی و تمدنی، قدرت بیشتری به خود بگیرد.

 کسب مرجعیت زبان و ادبیات کردی توسط دانشگاه کردستان، می تواند دامنه قدرت و نفوذ تمدنی ایران را در حوزه فرهنگ تقویت کند و بی گمان دست کمی از دیگر مکانیسمهای قدرت سازی ندارد. وقت آن است که پس از فرهنگستان علوم، علوم پزشکی، هنر و زبان و ادب فارسی، فرهنگستان زبان و ادب کردی به عنوان گنج فراموش شده کشف شود، بلکه سرمایه های فرهنگی بیش از این در تاق نسیان نمانند.

پیگیری این پروژه بی گمان می تواند ماموریت تازه دانشگاه کردستان و دولت برای بازافزایی و بازآفرینی سرمایه های فرهنگی و باورعمومی تلقی شود، بلکه روزی دیگر عیدی دیگر در این سرزمین برای زبان و ادبیات کردی برپا شود.

منتشر شده در هفته نامه سیروان




/ 0 نظر / 14 بازدید